maturidi.kz діни-танымдық порталы

  

A+ A A-

Дәстүрлі емес діни ағымдар және олармен қалай күресу керек?

Экстремистік  жат ағымдар  лаңы – қазақ мәдениеті тарихында бұрын-соңды болып көрмеген қасіретті құбылыс. Бұл – тек біздің еліміздің болашағына қауіп төндіріп тұрған жағдай ғана емес, күллі әлем халқын алаңдатып отырған ғасыр дерті. Осымен байланысты бүгінгі таңда экстремизмнің алдын-алу, оған қарсы күрес қимылдары мен әдіс-тәсілдерін тиімді ұйымдастыра білу еліміздегі көкейтесті мәселелердің бірі болып отыр.

Толығырақ ...

Пайғамбардың (с.ғ.с.) көркем мінезі – ұлттық болмыс өлшемі

Бір Аллаға сыйынып, адалдықты пір тұтқан қазақы қоғамнан жаттанған жастар – елдігімізге сын, дәстүрімізге таңба, дінімізге жағылған күйе. Өйткені ұлттық сана мен дін – үшеуі халық болмысының ажырамас діңгегі. Сіз оның біреуін жоққа шығарсаңыз – барлығын түгел мойындамағаныңыз. Мысалы, бес парыздың өзінен кейінгі төртеуіне негіз болатын – иман, имандылық, яки дініміздің негізгі ұстанымы болса, ол – біздің халықтың дәстүрінің өзегі. Біз бұл мақаламызда ата мінез – ұлттық болмысымыздың кейбіріне тоқталып өтуді жөн көріп отырмыз.

Толығырақ ...

Ислам – террорлық емес, ғылым діні (математиканы ашқан ғалымдар туралы)

Араб тіліне аудару үшін мұсылман ғалымдары заманының өзекті мәселелерін қамтыған грек шығармаларын зерттеу бағытын ұстанды. Олардың әуелгі кезекте қолға алған кітаптары астрономия және медицина болды. Астрономия практикалық пән еді. Себебі бұл ғылым мұсылмандар үшін күніне бес мәрте жасалатын құлшылық үшін Меккенің бағытын анықтайды. Математика да практикалық маңызға ие болғандықтан бұған мұсылман ғалымдары қызығушылықпен кірісті. Араб ғалымдары алғашқы қадамдарын дәл осы салада жасады.

Толығырақ ...

Қазақ даласындағы мұсылмандық мектептер тарихы

Мың жеті жүз отыз бірдің санасында,

Біз кірдік Руссияның фанасына...

Тұрмақта ғаділдіктің саясында (М.Дулатов).

Бұл – Жоңғардан қашып, елдігін сақтап қалғысы келген халқымыздың арманы еді. Бірақ тағдыр басқаша шешті. ХVIII ғасырдан бастап қазақ елінің құтты қонысын иемденген патша өкіметі оның рухын алу жоспарына да осы  кезден бастап кіріседі. Доңыздың басқан шөбін тұлпарына жегізбей отырған қазақ халқының шамына тимеу үшін, айлаға көшіп, мектеп, медреселер ашу  және оған қазақ балаларын тарту арқылы қызықтырады. Бастапқыда сақсына  қараған халықтың бірте-бірте сенімі оянады. Бірақ орсы отаршылдығының ең басты мақсаты Ислам дінін өркендету емес, оны халық санасынан ығыстыру болатын. Әйтпесе, 10 ғасырдан астам уақыт халқымыз тұтынған араб жазуын жойып, орыс жазуын енгізуді жоспарлы түрде қолға алмас еді. Қазақ жеріне келген миссионерлердің алғашқы жұмыстарының бірі – осы, араб әліпбиін орыс жазуына ауыстыру болды. Бүгінгі дін, тіл мәселесін тудырған саясаттың басы да – осы тұс.

Толығырақ ...

Ислам және ұлттық ғұрып сабақтастығы

Бұл қазаққа Ислам, иман керек,

Кісі өлгенде немесе түс көргенде!

Бұл бүгінгі қазақ қоғамының Ислам діні туралы көзқарасының көңіл-күйі десек, артық емес. Шындығында, үрей тудырарлық түс көргенде немесе  қиындық тарықтырған кезде мешітті еске алу – көпшілікке сіңісті сана. Оның қаншалықты қателік екені айтылса да,  жұртшылықтың көбісінің әлі де болса дінге ден қоя алмай келе жатқанын көріп келеміз. Одан, әрине, ұтылатын – асыл дін емес, біздің орта ғана. Айталық, тастанды бала, тексіз ұрпақ, от басып, опық жеген қыздар, қолына қару алып, отанын сатқан перзент  – дінді ұлық тұтпаған отбасы тәрбиесінің «жемістері». Ашығын айтқанда, дінді мойынсұнбаған адамзаттың жетер жері – осы, берекесіздік. Ал, шын мәнінде Ислам діні ұлттық дүниетанымымыздан (менталитет) бөлек, оқшау тұрған дүние емес. Ол – халық дәстүрінің діңгегі. Ұлттық салт тарихының қайсысына үңілсеңіз де, түбінен Ислам шығады... Бұл шындықты XX ғасыр басында өмір сүрген Сұлтанмахмұт ақын:

Толығырақ ...

Ислам және ұлтаралық қатынас

 

( Ерекше мейірімді Алланың атымен бастаймын )

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ

       Ей адамдар, біз сендерді бір еркек және бір әйелден жараттық және бір- бірлеріңді тануларың үшін ұлтпен руға бөлдік. Алла алдында ең құрметтілерің ең тақуа болғандарың. Расында Алла бәрін білуші, бәрінен хабардар.[«Хужурат» сүресі 13 аят]

Толығырақ ...

Экстремизмді дін атымен анықтау дұрыс па?

Бүгінгі таңда экстремистік ұйымдардың асыл дінімізді қаралауға, дәлірек айтқанда, адамзатқа құбыжық етіп көрсетуге құрылған жаулық ниетін күнделікті өмірімізде өзіміздің де «қолдап» жүргенімізді біріміз білсек, біріміздің біле бермейтініміз көңілді қынжылтады.

Толығырақ ...

Ислам тарихындағы «Ата Заң» – мемлекет басқарудың үздік үлгісі

Бүгінде плюрализмдік қоғам және ондағы қарым-қатынас жайында жиі айтылады. Өйткені қоғамның түрлі ұлт пен ұлыстардан, діндер мен сенімдерден тұратыны мәлім. Дегенмен, бұл мәселенің шешімін Ислам қоғамы ертеден тауып қойған. Бұған тарих куә. Мекке шаһарынан көшіп Мединеге келген Мұхаммед пайғамбарымызға (с.ғ.с.) жаңа мемлекеттің, Ислам мемлекетінің негізін қалау керек болды. Ал, бұл өлкеде Мединені жергілікті тұрақты мекеніне айналдырған яһуди, христиан, мүшриктер көп еді. Ол мемлекетті бөліп, мұсылмандарды оқшаулаған жоқ немесе өзге дін өкілдерін қудалаған жоқ. Керісінше бірінші кезекте өзге сенім  өкілдерімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Жаңа мемлекеттің қабырғасын қатайтып, қоғамды мығым әрі бір бүтін ету үшін шаһар тұрғындарының басын бір араға қосуды көздеді. Сөйтіп парасаттылықпен «бір мемлекет, бір қоғам» концепциясын іске асырды.

Толығырақ ...

Жат ағым – ұлттық қауіпсіздігімізге төнген қатер

Дінге қызыққан адам дін дегеніміз тұнып тұрған жақсылық деген оймен «рухани ұстаздың» айтқан уағызын ықыласпен қабылдайды. Ол үішн «ұстаздың» дінге қатысты айтқан әрбір сөзі шындық. Өйткені ол оның түсінігінде дін адамы ал, діндегі адам өтірік айтпайды. Қатарына адам тартып, қатарын көбейтуді көздеген теріс ағым өкілдері осынау «қағиданы» тиімді пайдаланады. Ол адамға күле қарап, имандылық, ізгілік, тақуалық, мейірім мен кешірім жайында көп айтып тыңдаушының сеніміне кіреді. Бұл бар болғаны азаматтардың басын айналдырып, өз қатарларына тарту үшін пайдаланатын бүркенішті реңк екенін естен шығармаған жөн. Айласын асырып, көздеген адамын өз қатарына қосқан соң, оған «өзіміз» деп басқа идеология құя бастайды. Оны қасындағы ағайын-туысы мен ата-анасы, жора-жолдастарынан алыстатып, өздерімен пікірлес жамағатқа қосады. Ең бастысы, оның дүниетанымын өзгертеді, мемлекетке, ұлтқа, дәстүріне қайшы көзқарас қалыптастырады.

Толығырақ ...

Ұлттық руханият пен діни құндылықтар сабақтастығы

Ұлттың тілі мен ділі және діні мен дәстүрі сынды ұғымдар ұлттық руханияттың мәні мен маңызы екеніне дау жоқ. Бұларды зерделеп, сақтап кейінгі ұрпаққа аманат етіп табыс ету – бүгінгі күннің талабы. Жаһандану заманында алпауыт мәдениеттер мен өркениеттер арасында жоқ болып жұтылып кетпеу үшін аталмыш құндылықтарды (ұлттық тіл, діл, дін мен салт-дәстүр) сақтап қалуымыз қажет. Осындай жолмен ғана өзіміздің ұлттық құндылықтарымызды сақтап қала аламыз.

 Сол үшін ұлттың дүниетанымдық көзқарасын, өмірлік ұстанымын, өзіне тән бітім-болмысын, ішкі жан-дүниесін, тарихи мәдениетінің рухани негіздерін қайта жаңғыртып, дұрыс танып-білу аса қажет. Өйткені жер шарын мекен еткен сан алуан ұлттар мен ұлыстардың өзіне ғана тән атадан балаға беріліп келе жатқан уақыт сынынан өткен дүниені тану, пәлсапалық ой жүгірту, дін ұстану, дұрыс өмір сүру сыңды өз дәстүрлері мен жолдары бар. Қазақ халқы өзіне осындай жолдардың ішінен мұсылманшылық жолын таңдап алды.

Белгілі ғалым Қайым Мұхамедханов айтқандай: «Бізге келген Ислам діні арғы аталарымыздың тәңірлік әдет-ғұрпымен, халқымыздың менталитетімен табиғи үйлесіп кетеді. Біздің бұрынғы билеріміз: «Құдайдан қорықпаған ханнан қорықпайды, ханнан қорықпаған, заңнан қорықпайды», – дейді екен. Меніңше, табиғаттың дүлей күшімен ұдайы бетпе-бет келіп, тай-таласта жүрген көшпелі қазақтар қарапайым сезім-түйсігімен-ақ Құдайдың бір екеніне көзі жеткен. Халықтың көптеген ырымы, салт-санасы, дәстүрлері Құранның Аллаға мінәжәт ететін аяттарын еске түсіреді». Осылайша діліміз, салтымыз бен дәстүріміз медет тұтқан дініміз Исламмен біте қайнасты, діндегі кейбір араб сөздері тілімізге енді.

Ислам діні – ғаламдық мәдениет пен өркениет жолы. Ислам қандай болсын ұлтқа, дін өкілдеріне қарсы шықпайды және басқаларды бірлікке шақырады. Қайта олармен әлеуметтік деңгейде жақсы қатынаста болуға шықырады. Себебі, Ислам ұлтқа және ұлттық мәселеге қатысты анық әрі берік ұстанымға сүйенеді. Бұл ұстанымның түсіндірмесі – тағдыр концепциясы, яғни, болмыс (Құдай Тағала бізді осылай түрлі нәсілдерге бөліп жаратты). «Ей, адам баласы! Шүбәсіз сендерді бір ер, бір әйелден (Адам, Хауадан) жараттық. Сондай-ақ, бір-біріңді тануларың үшін сендерді ұлттар, рулар қылдық. Шынында Алланың қасында ең ардақтыларың тақуаларың» (49: 13).

Құран аяттарында айтылғандай Алланың Өзі адам баласын ұлттар, ұлыстар, тайпалар етіп жаратты. Демек адам оны өзгерте алмайды. Оны өзгертуге адамны құқығы жоқ, қауқары да жетпейді. Сондықтан да мұсылман ғалымдары осы қағидаттарды басшылыққа ала отырып, адамдардың ұлттарға, тайпаларға бөлінуі ақыр заманға дейін жалғаспақ деп сенеді.

Мұны қағида етіп ұстанған Ислам діні ешбір ұлтты басқа ұлттан үстем, бір нәсілді басқа нәсілден жоғары, бір текті келесі тектен артық немесе жақсырақ деп санамайды.  Бұған қатысты Мұхаммед пайғамбардың да (с.ғ.с.) мынадай хадисі бар: «Арабтың араб еместен артықшылығы бар ма, әлде араб еместің араб алдында артықшылығы бар ма? Немесе қара түстінің ақ түстінің алдында артықшылығы бар ма, әлде керісінше болады ма? Артықшылық тек – тақуалық пен жақсылықта ғана болады!». Сөйтіп, Исламда адамның тегі мен нәсіліне қарағанда рухани жақындық пен тақуалық бірінші орынға тұр.

Өміршеңдігі мың жарым жылдық тәжірибемен дәлелденген ислам этикасы орасан зор өркениеттің негізі. Мұндағы әдептілік қағидалары, жақсылық пен жамандық анықтамалары, ізгілік, мейірім мен жұмсақтық, кешірім, қайырымдылық, жомарттық, үлкенге құрмет кішіге ізет, ата-ана қадірі, үй алма көрші ал, кісі ақысы, құдайы қонақ, дүние мен ақырет, сауап пен обал, жақсылыққа шақыру, жамандықтан қайтару сынды адамгершілік құндылықтар мен діни ұғымдар қазақ халқының ділінде, салты мен дәстүрінде берік орын тепкен. Оның жан дүниесін байытып, халықтан шыққан абыз даналар, ұлы ойшылдарға «кемел адам» бейнесін сомдатты.

«Атымды адам қойған соң, қайтып надан болайын?» – деп жырлаған Абай атамыздың қара сөздеріндегі «адам бол», «толық адам» ұғымдары дін Исламдағы «инсанун кәмилун» (кемел адам) тұжырымдамасын түсіндіреді. Исламдағы кемел адам – рухани бай адам. Ол өзгеге жамандық ойламайды, жетімді жылатпайды, кісінің ақысын жемейді, үлкеннен бата, ата-анадан разылық алады. Жарына адал, досқа берік, жарлыға жәрдем береді, кішіге құрмет қылады, аманатқа қиянат жасамайды, сөзінде тұрады, отанды сүйеді және т.б. Бір сөзбен айтқанда, әрбір адам – жақсы көретін үлгілі тұлға.

Дін Исламның құндылықтары, мұсылман әлемі мәдениетінің өзегі және мұсылман үмбетінің ар-ұжданының айнасы. Ислам жай ғана ережелер жиынтығы ғана емес, оның ішінде жүздеген ұлттар мен этностардың мәдениеттері мен дәстүрлері бар.  Ислам діні – мәдени дәстүр ретінде жер бетіндегі ұлттардың этникалық болмысын жоққа шығармайды, керісінше, оны қамтып жатады. Жергілікті халықтың дініне айналған Ислам сол елдің салты мен дәстүрін алып, ділімен біте қайнасады. Мысалы, жоғарыда аталған адамгершілік құндылықтар мен діни ұғымдардың барлығы да толық қазақ халқының ділінде бар дүниетаным. Бұл – ұлттық діл мен діни құндылықтардың өзара үйлесімдігіне, олардың біте қайнасып жатқанына  айқын дәлел.

 

 

Жалғас САДУАХАСҰЛЫ,

 философия ғылымдарының кандидаты, дінтанушы

Толығырақ ...
Осы RSS каналға жазылу