«Рухани жаңғырудың» жолы – өткенге оралу

«Рухани жаңғырудың» жолы – өткенге оралу

Мұхиддин Исаұлы

PHD доктор,

Нұр-Мүбарак ЕИМУ ұстазы

 

– Ассалаумағалейкум, құрметті Мұхиддин Исаұлы!

– Уағалейкумассалам уа рахматулла!

– Алдын ала ескертілгендей бүгінгі сұхбатымыз ұлттық болмыс, ұлтшылдық, ұлттық құндылық, тарихи сана төңірегінде. Тақырыпқа кірмес бұрын мына бір сұрақты қойғым кеп отыр. Менің байқауымда сіз қазақилыққа, қазақы болмысты, қазақы тұлғаға өзгеше талап қоятын сияқтысыз. Жалпы, сіздің түсінігіңізде қазақ деген кім? Қазақ қандай болуы керек?

– Сөздің басы Бисмиллә! Менің түсінігімде екі қазақ бар. «О қазақ» және «бұ қазақ». Ал, енді «о қазақ» пен «бұ қазақтың» арасын бұл күнде салыстыруға мұлдем келмейді. Түрі ұқсайды, тілі ұқсайды, діні де ұқсайды. Бірақ тек ұқсастықтар ғана. Өзі емес (Ділде жоқ)!

– Демек бүгінгі қазақ кешегі қазақ емес?

– Бүгінгі қазақ кешегі қазақ емес, кешегі қазақ бүгінгі қазақ емес. Сахабалардың табиғиндарға қарап: «сендерді бұрынғылар көрсе, мұсылман емес дер еді» деген сөздері бар. Сол секілді кешегі біздің «о қазақтар» бүгінгі «бұ қазақтарды» көрсе, «бұлар қазақ тілінде сөйлейтін, түрі бізге ұқсайтын біреулер» деп айтар еді. Болмаса «басқа планеталықтар, бөгде ғаламшарлықтар ма» немесе «біздің тілімізді алып алған біреулер ма» дер еді. Бірақ, біздің ұрпағымыз дей қоюы өте қиын.

– «О қазақтың» ерекшелігі неде сонда?

Оның ерекшелігі бітпейді. Мәселе сонда. Егер ерекшеліктерін білсе «бұ қазақ» «о қазаққа» қарай жылжитын еді. Бірақ, арасы алшақтап кеткен… Маған ұлтшылдықты үйреткен, 1991 де «Яассауитанудан» сабақ берген алғашқы ұстазым Мекемтас Мырзахмет болды. Сонда бізге «о қазақтың» қандай болғандығын, жүз жылда «бұ қазақтың» қанын орыстың қаншалықты бұзғандығын, тұтастай жойылып кетпесе де, әуелгісінен айнығандығын талай түсіндіріп айтқан еді. Әрине, одан бұрын да өзім ұлтшыл едім. Бірақ, менікі бір сәбет үкіметінің кезіндегі жалаң ұлтшылдық еді. Ол да «о қазақтың» болмысына сәйкес келмейтін.

– Ұлытшылдық деп айтып жатырсыз ғой.  Ахмет Байтұрсынұлы: «Ұлытшылдық – ұлтын сүю» депті. Ал, Шәкәрім Құдайбердіұлы «Ұлтшылдық туралы» мақаласында ұлшылдықтың ең жоғарғы басқышында Еуропа тұрғандығын, бірақ өзімшілдіктен аса алмағандығын алға тартады. Оның себебі «ұлтшылдық – мәдениетті туғызса да, ақ жүрек туғыза алмайды» дейді. Яғни, бүкіл адам баласын бауырындай көріп, әділеттілік таныта алмайды деген пікір білдіреді. Бұны екеуінің арасын қалай байланыстыруғға болады?

– Бұл жердегі Шәкәрім атамыздың айтып отырғаны Еуропалық, жалаң ұлтшылдық, материяға байланысты болып қалған «ұлтшылдық». Ал менің айтып отырған ұлтшылдығым, басқаша айтсақ, ЕЛШІЛДІК деп айтуға болады, яғни, елін сүю. «Ұлтшылдық» деген менің ұғымымда – өз елін, өз жерін, әрбір қазағын жақсы көру. Рулық деңгейде қалмау. Мысалы, албан руының адамы өз руын қалай жақсы көрсе, адай руын да дәл солай бөле жармай жақсы көру.

– Тек рудың күйін күйіттеген жан ұлтшылға жатпайтын болғаны ғой…

– Бабаларымыздың «руға бөлінген у ішсін, жүзге бөлінгеннің жүзі күйсін» дейтіні сол әңгіме. Бұл жерде бөліушілік болады. Ал, енді АҒАЙЫНГЕРШІЛІК басқа нәрсе. Екеуінің айырмашылығы бар. Шәкәрім, Ахмет аталарымыздың айтып отырғаны сол шынайы ҰЛТШЫЛДЫҚ. Бірақ ол кісілердің өзі де ұлтшылдардың соңғы жұрнақтары ғана болатын. Көп нәрсесін жоғалтып қойған еді. Үйткені орыстану мәселесі сол кезде белең алып, сіңісіп кеткен болатын. Ахмет Байтұрсынұлы да, Абай да орыстан үйренді. Хәкім Абайдың өзінен алып қарасаң да орыстың әсері бар.

– Демек сіз айтатын «о қазақ» ешқандай ұлттың ықпалына ұшырамаған, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, ырым-тыйымдарының қаймағы бұзылмаған, тап-таза халық. Ал, кешегі Алаштықтардан кейінгі жұрт, мына біздер – көрші халықтары мен өзге ұлттар әсер еткен байырғыдан бақаша ұрпақпыз ғой?

– Иә. Әсер етіп қана қойған жоқ. Мырзахмет ұстазым: «орыстар жүз жылда қазақтың қанын бұзды» дейтін. Олар қазақтың бүтілдей жер бетінен жойылып кетпейтінін білді және кеңес үкіметінің құлайтынын да білді. Бірақ, кеңес үкіметі өзінен кейінгі жасалатын істі жасап кетті. Жетпіс жыл ұстап тұрды… Соның өзінде сол жетпіс жылдың ішіндегі ұлтшылдар өте мықты болды. Үйткені олардың ұстаздары өздерінің адындағы Шәкәрім сияқты аталарымыз еді. Сондықтан оларда ұлтшылдық, ұлттық болмыс, рухани ұстаным болды. Бірақ, жетпіс жылдан кейін бұрынғылардың көзі қалмады.

Осы жерде тағы бір сұрақ туындайды. Біз осы ұлттық болмыс, тарихи сана, ұлттық код, рухани құндылық деген секілді сөздерді жиі айтамыз. «Рухани жаңғырып» өткенімізге оралғымыз келеді. Алайда осы сөздердің түп мәніне терең бойламай, ауыз жүзінде айтып, іс жүзінде ешнәрсе істемейтін сияқтымыз ба?

– Енді бұл жерде «сияқтымыз» деген артық. Қан бұзылғаннан кейін, біздің бойымызда ондай бір қазақы құндылықтар өте аз қалған. Жоқ десе де болады. Тек қана жұрнағы.

– Ат аунаған жерінде түк қалғаны сияқты боп тұр ғой… Сонда біздің «құндылық» деп жүргендеріміз не? Жоқ нәрсені жасап алып жүрміз бе?

– Бар, бірақ біздің бойымызда емес, ауыз жүзінде. Бұрынғы бабаларымыздың құндылықтары сақталған. Бірақ бізде емес, қолжазбаларда, шағатай жазуында. Алматыда Абай көшесінің бойында кітапхана бар, соның астында бір квартал кітап бар. Ондағы кітаптарды кезінде жинақтап, қалдырған ата-бабаларымызды «халық жауы» деп тұтастай атып жіберді. Ал сол кітаптарды отыз жылдан бері біздің ғалымдар әлі ашып қараған емес дейді сондағы кітапханашылар. Тек шетін ғана қарайды, онда да кешегі революцияның уақытындағысын ғана. Бірақ оның арғы жағындағы мың жылдық, анау Ахмет Йүгінеки, Қожа Ахмет Яссауилердің кезінде қалған қолжазбаларды ешкім ашып қарамайды дейді. Енді өз ата-бабаларыңның жазған хатын ашып оқып қарамғаның, анау кешегі сәбет өкіметі кезіндегілердің Құранды төрге іліп қойып, ешкімге ашқызбай, ұстатпай қойғаны сияқты әңгіме ғой. Абай көшесінің бойымен күнде мыңдаған адамдар өтіп жатады, мыңдаған көліктер кептелісі боп жатады, күніне қаншама байлар, зиялылар өтіп жатыр. Ешкім ат басын бұрып, ашып қарамағасын, шаң-шаң боп жатыр. Тарихи сана болса, «мынау бабаларымыздың тілі ғой, бабаларымыздың мұрасы ғой» деп ашып қарамай ма? Жарайды, араб тілін қояйық «арабқұл» болдық, парсы тілін қояйық, урды тілін де, басқасын да қойдық. Бірақ сен атаңның тілі, шағатайшаны үйренейік демесең кім болдың? Кешегі Кенесары, Ахметтер пайдаланып келген тіл ғой. Мысалға мен хәкім Абайды қай кезде түсіндім? Шағатай тілін үйренгенде барып түсіндім. Мекемтас ұстазымның айтқан сөзі бар. «Мен отыз жылдай Абайдың қара сөздерін зерттедім, бірақ отыз сегізінші қара сөзін түсіне алмадым» дейді. Кейіннен шағатай тілін, сосын ислам дінін үйренгеннен кейін барып түсінгенін айтты. Ал енді отыз жыл өтсе де ата-бабамыздың қалдырған мұралары «жабулы қазан жабулы күйінде». Көптеген қазақтың үйінің кебеже-сандықтарында да әлі күнге дейін сақталған қолжазбалар толып жатыр. Оның ішінде тек қана дін емес, мәдениет бар, әдебиет бар. Талай рухани құндылықтар бар ғой.

– Осының бәріне кім кінәлі?

Мәшһүр жүсіптің  елді отыз жыл ұры-қары билейді деген сөзі бар. Не үшін ұры-қары билейді? Бұл жердегі ұры-қары билік ғана емес қой. Билік деген не ол? Билік деген екі жүз адамнан ғана тұратын бір ұйым ғана. Ол бір қаймақ ғана. Сүт көп пе? Қаймақ көп па? Бүгінгі билік өкілдерінің біразы кешегі халықтан, ауылдан, тезек-көң, шаң-тозаңның арасынан шыққан, «жалаңбұт» балалар емес пе?! Енді солар бүгін неге «өзгеғаламгарлық» болды? Бір елдің халқы мықты болса, оның билігінің мықты болмауы мүмкін емес. Халық өзінің тәкәппарлығын, тойшылдығын, сыншыл-күншілдігін қоймай, билік оңалмайды. Не ғылған өр көкіректік? Ата-бабаңда болмаған күншілдік, алкеуделік, дінсіздік сенде қайдан жүр Құдай-ау? Қайда кетіп барасың? Құранда да «Ей, құлдарым! Сендер қайда кетіп барасыңдар?» деп келеді. Еврей халқы өзінің ата-бабаларының өшіп қалған екі мың жылдық тілін қайта жаңғыртып, тірілтіп алды. Ал бізге жүз-ақ жыл өтті. Жүз жыл деген екі мың жылдың қасында түк емес қой. Отыз жылда «о қазағыңа» барып қосылатын күнің болды ғой ендіге дейін, болмады емес…

– Қысқасы, біз ұлттық руханиятымызға, өткенімізге оралу үшін, әуелі өзімізді түзеуіміз, ата-бабаларымыз қалдырған асыл мұраларға ат басын бұруымыз керек. Шағатай тіліндегі жәдігерлерімізді жаңғыртуымыз керек… Және Мәшһүр Жүсіптің айтқан «ұры-қарысы» тек билік ғана емес, халықың да үлесі бар. Себебі олар бабалардың бай мұрасын, құндылығын, болмысын, руханиятын «ұрлап» отыр ғой? Мен солай түсініп отырмын сөзіңізді…

– Иә. Солай! Бұл жерде жалпы халық солай боп отыр. Бірақ неге? Орыс сондай программа жасады. Олар жылдардың өтуімен өздерінен ажырап кететінімізді білді. Бірақ, «құл өзінің қожайынының тілінде сөйлейді» деген сөз бар ғой. Құл соны мәртебе санайды. Олар соны сіңіріп кетті. Перғауынның қауымы да қожасының милион әскерімен суға кеткенін, Мусаның (а.с) оларды теңізді қақ жарып, құтқарып, еркіндікке жеткізгенін, Алла тағала жіберген неше түрлі хикметтерді көре тұрып, баяғы Перғауынның уақытындағы күндерін аңсайды ғой. Тура сол сияқты бізде де сол баяғы орысша сөйлеу, орысқа еліктеу, орысша билеу, жаңа жыл келсе орысша тойлау…

Соңғы сұрақ. Біз қадіріне жеттік пе, жетпедік пе, кім білсін?! Бірақ, ата-бабаларымыз бізге ұланғайыр атырап, құтқа толы қойнау қалдырды. Салт-дәстүр, әдет-ғұрып, ақыл-нақыл, өсиет, терме-толғаулар, әдебиет пен мәдениет, дін мен діл, тіл, сияқты құнды мұралар қалдырды. Аманаттады. Енді біз «рухани жаңғырып», ұлағатты істі ұрпаққа аманаттай аламыз ба? Жолы қалай?

– Келешек ұрпаққа оны жеткізу үшін сөздің басында айтқандай Абай көшесіндегі кітапханаға тоқтау керек. Көкке қарай бермей, төменге де қарап, кітапханаға бас сұғу керек!

– Сұқбатыңызға рақмет!

Әңгімелескен: Ерзат ТӨЛЕШ

Close Menu